Kültürlenmeye Hazırsanız Biz Başlıyoruz! Nereden Çıktı Bu Kelimeler?

Düğme: Eski Türkçe "bağlamak, düğümlemek" anlamındaki "tügmek" fiilinden. Bağlayamaya yarayan şey. Düğüm de tügüm'ün yumuşamış hâli. Düğün de buradan. İki taraf arasında yapılan bağlılık, akit.

Alkol: Arapçada "kuhl" kelimesi var. Göze çekilen sürme anlamında, toz şeklinde. Eskiden tedavi amaçlı (antimuan) olarak da kullanıldığından kelime "el-kuhul" şeklinden Batı dillerine "al-cohol" biçimiyle geçmiştir.

Peşkeş: Farsça "ön" anlamındaki "pîş" ve "çeken" anlamındaki "keş" birleşimi. Pîşkeş'ten peşkeş. Öne çekilen, sunulan şey. Osmanlıda "hediye, armağan" anlamında kullanılırken bugün olumsuz bir manaya dönüşmüştür.

Zibidi: Farsça "süslemek" anlamındaki "zîbîden" fiilinden zibidi. Bugünkü anlamı giydiğinin kendisine yakıştığını düşünen kimse. Bundan dolayı "gülünç giyimli" demek. Evliya Çelebi bu kelimeyi "yakışıklı, iyi giyinen" anlamında kullanmıştır.

Rica etmek: Kelime Ar. "ummak, ümit etmek" anlamındaki "recâ" kelimesinden. Doğru söylenişi de recâ'dır. Eski filmlerde bu kullanım görülür. Rica etmek/ricada bulunmak: Bir şeyi nezâketle istemek, talep etmek.

Tiryaki: Farsça "tiryâk" kelimesi hem "panzehir" hem de "afyon" anlamında kullanılmaktadır. Tiryaki afyonkeş anlamındayken daha sonra her türlü kahve, tütün müptelası için kullanılır olmuştur. Tiryaki fincanı Osmanlıdan kalma. Kulpu yok, ağzı geniş fincan.

Fâhiş: Ar. "haddi aşmak ve çirkinlik" anlamındaki "fuhş" kökünden. Fâhiş fiyat: Normalden yüksek fiyat. Fâhişe de aynı kökten. Haddi aşan, çirkinlik yapan. Eskiler küfür kelimesi yerine "fuhuş söz" derlerdi. Çirkin söz anlamında.

Acemî: Eski Grekler nasıl kendilerinden olmayan, kendi dillerini bilmeyenler için "barbar" demişse, Araplar da aynı anlamda "acem" demişlerdir. İlk fetihler esnasında İranlılar komşu olduğu için onlara isim olmuştur. Acemi de aynı kök ve yakın anlamdan bir işe yabancı olan kişi.

Zenci: Kelime Afrika'daki Zenzibar/Zengibar halkından gelmedir. Bir boyun/kabilenin genel bir ırk ismi olması yaygın bir kullanımdır. Etimoloji sözlüklerinin kelimeyi "kirli, paslı" sözcüğünden getirmeleri maalesef hatalıdır.

Şarküteri: Fransızca "et" anlamındaki "char" ve "pişmiş" anlamındaki "cuit" birleşimi. Charcuterie (şarküteri) pişmiş, işlenmiş et (salam, sucuk, sosis vs.) satan yer.

Suistimal: "Kötü" anlamındaki "sû" ve "kullanma, yapma" anlamındaki "isti'mâl" birleşimi. Sû-i isti'mâl'den suistimal. Bir şeyi, görevi vs. kötüye kullanma.

Karantina: Latince "40" anlamına gelen "quadraginta" sözcüğünden. Eskiden şehre gemiyle gelen yolculara 40 gün boyunca uygulanan karaya çıkma yasağı.

Pâyitaht: Devletin baş şehri. Osmanlıda Istanbul. Farsça "ayak" demek olan pâ(y) ve taht birleşimi. Tahtın ayağının olduğu, kurulduğu yer.

Merhaba: Ar. "ferahlık, genişlik" anlamındaki "ruhb" kökünden. Merhaba "hoşgeldin, (sana) ferahlık, genişlik olsun!" anlamında selam sözcüğü.

Mâlâyani: Mâ: O şey ki Lâ: Yoktur Yani: Açıklaması. Yanisi olmayan. Yani hiçbir fayda sağlamayan söz veya iş.